The Home of Maltese Għana

 

Front Page | Intro Page | What is Maltese Għana? | History of Għana | Għana in Theatre | Photo Album
 Folksingers Listing | Guitarists Listing | Hall of Fame | Fatti u Poeżiji | Artikli bil-Malti | Articles in English | Scrapbook

L-AĦĦAR TISLIMA LILL
FRANS BALDACCHINO ‘IL-BUDAJ’

kitba ta'
Manuel Casha

 

Frans Baldacchino, magħruf bħala 'Frans il-Budaj’, kien artist ta ċertu profondita u intelletwalita li hija diffiċli biex titkejjel, għax jimpressjonak kemm jimpressjonak, dejjem kont tħoss li għad baqa iżjed x’tiskopri fuqu u fuq it-talent tiegħu.
 
Meta tqis il-livelli li laħaq u fejn irrapreżenta l-mużika Folkloristika Maltija ta’ l-Għana, sew f’Malta u anki barra minn pajjiżu, ikollok taċċetta li l-Budaj kien artist fil veru sens tal-kelma. Kien artist li kellu l-ħila li barra milli jgħolli il-lingwa u il-mużika Maltija quddiem il-barrani, kellu wkoll id-don u is-sena li jikkommunika u li jilħaq kull tip ta’ udjenza, saħansitra anki dawk li ma jifhmux il-lingwa Maltija.
 
Fil-Kunċerti tiegħu f’Pariġi mnidija mill-Alliance Francaise De Malte Frans wera li huwa artist li b’ħila kbira  li  kien  jittranxendi il-messaġġ tiegħu mingħajr

 

Fil-Palazz tal-President.
Frans Baldacchino, Salvu Tanti, John Grima u Manuel Casha

il-bżonn li l-udjenza tifhem il-kliem . Fis-CD li ġie ippublikat mill- Alliance Francaise Frans jgħanni il-fatt klassiku ‘L-Għarusa tal-Mosta’ fejn l-emozzjoni u il-melodija tal-Għana tal-fatt kantahom b’ċertu dieqa u spiritwalita li qanqlet lil udjenza u daħħlitha fis-sbuħija tal-melodiija tal-minore li hemm ‘l-Għana tal-fatt’. L- Applaws li jinstema’ fl-aħħar tar-rekordjar huwa xhieda ta' dan.
 
F'okkazzjonijiet fejn akkumpanjajt lil Frans fuq il-kitarra fejn ħafna drabi ma kienux postijiet fejn isir l-għana normalment u drabi oħra fejn l-għana Malti kien qiegħed jistema għal-ewwel darba, urewni il-kwalità u it- talent li Frans kien jippossidi. Il-Budaj kien jaf jaħdem quddiem kull xorta ta’ udjenza, sew jekk kien jgħanni ‘spirtu pront’ f’xi serata ma sħabu l-għannejja kif ukoll jekk kien fil Palazz tal-President jew fis-Sala tal- Università.  Imma  il-Budaj  ma  kienx  interessat biss li jgħanni l-għana li tant kien iħobb u jiddefendi,  imma

Frans fi klabb fl-Imġarr. (Mix-xellug) Frans Baldacchino, Salvu Tanti, Johnny Grima u Manuel Casha

 

wkoll li jwassal il-messaġġ tal-mużika tradizzjonali Maltija u li jikkumbatti l-istigma li kienet u għada marbuta ma dan il-ġeneru ta mużika tradizzjonali Maltija.
 
Frans Baldacchino kien għannej, kien awtur, kien japprezza il-mużika klassika u reliġjuża, kien jinħall wara il-ħoss tal-kitarra.  France  kien poeta ta' klassi waqt li kien ukoll pittur.  Il-Budaj kien skultur u dejjem ħabb l-arti u kien jaf japprezza is-sbuħija u t- talenti li kien jara f’artisti oħra.
 
Frans kien ta fehma soda u darba kien jemmen f’xi haġa jew f’persuna ma kienx wieħed li jdur mar-riħ u kien lest jiddefendi dak li kien jemmen fih jew lil dawk li kien jemmen fihom b’ditereminazzjoni kbira. Infatti Frans kien bniedem li darba jaċċettak bħala ħabib kont  taf  li  għandek   ħabib  għal   ħajtek.   U  jekk

imbagħad tkun ġej inti wkoll minn qasam artistiku fejn tkun tista’ taqsmu flimkien l-avventura tal-kreativita artistika, allura tkun skoprejt lil Frans fl-aqwa tiegħu.
 
U hekk ġara bejni u Frans. Ma tul l-aħħar għoxrin sena ipprudeċejt bosta bċejjeċ ta’ mużika (daqq lest/backing tracks) li Frans kanta u għanna fuqhom f’diversi   okazzjonijiet.    Forsi  wieħed  jimmaġina  li kienet ser tkun haġa diffiċli wisq biex naħdmu flimkien imħabba id-distanza li teżisti bejn Malta u l-Awstralja, imma Frans ma kienx wieħed li jibża’ mill-problema u kien jippreferi ifittex is-soluzzjoni. B’hekk żviluppajna sistema kif stajna naħdmu flimkien.
 
F’qasir żmien Frans beda juża dan l-akkumpanjamenti li bdejt nibgħatlu li ħafna drabi kienu ta tip ta kitarri u strumenti elettroniċi fejn stajna nipproduċu u ‘nfassallu arranġamenti li hu stess kien jissuġerili li jixtieq.
 
Ta' minn jgħid hawn li bosta drabi kienu jiġu idejat f’moħħi fejn kont niġġudika li it-tip ta arrangement kien xi haġa li kienet  għaddata  għal  Frans,  fejn  kont  nibgħathomlu u hu kien  ikteb il-lirika u jeħodhom fi studju

f’Malta biex iħallat il-mużika tiegħi mal vuċi tiegħu. Xi drabi oħra kien jużahom meta kien ikollu xi okkazzjoni bħal ngħidu aħna meta ix-Xandir kien għalaq ħamsin sena, fejn huwa kien għanna poeżija fuq il-kaxxa tar-Rediffusion biż-żewg swiċċijiet li kienu jaqilbu l- istazzjonijiet mill-Malti għal BBC.

Wara snin ta dan it-tip ta' ftehim u arranġamenti kien wasal iż-żmien li nagħmlu l-ewwel album flimkien b’ġabra ta’ għanjiet u kanzunetti li fassalna f’medja ta tlett xhur. Għal darb’ohra il-ħoss kien maħdum bil- kitarri u strumenti tal-eletriku imma fuq arranġamenti tal-Għana tradizzjonali Maltija inkluż id-daqq tal- prejjem li ukoll kellu jirrifletti id-daqq Malti. Ir- riżultat kien l-album li Frans stess semmiegħ ‘Tila’. Frans qalli li dan kien xogħol fejn bdejna b’tila bajda li fuqa kellna npittru l-idejat tagħna sakemm niffurmaw ġabra ta’ għanjiet u kanzunetti, fejn hu kiteb il-lirika u kantahom u jien ħloqt l-arranġamenti tal-mużika u b’hekk ħloqna pittura mużikali.
 
L-album ‘Tila’ ħareġ is-sena l-oħra u inbiegħ tajjeb fl-Awstralja u ma dwar id-dinja fejn jgħixu il-Maltin, waqt li Frans kien bih xi kopji f’Malta. Imma din kellha

 

L-album ‘Tila’ li ħareġ is-sena l-oħra

tkun l-aħħar tila li kellu jpitter Frans fl-assoċjazzjoni mużikali tagħna li kellha tintemm waqt li jien kont Malta, fejn stajt nibqa’ mmur narah l-isptar sa l-aħħar jiem sakemm saħtu kienet tant marret għal għar li ma kienx ipprmettut viżitaturi. L-aħbar tal-mewt tiegħu imlitni b’dieqa personali li ma nistax nispjega hawn, waqt li lanqas biss hu possibli li nimmaġina l-għali u t-telfa li l-mewt tiegħu waqet fuq martu Pawla u l- familja tagħhom.
 
Issa li Malta tilfet wieħed mill-aqwa artisti li qatt ipproduċiet u jien tlift ħabib tal-qalb u kollega fil qasam tal-mużika u fl-Għana  Malti,  naf  li  ż-żjajjar tiegħi f’Malta fil-ġejjieni ser inħoss il-vojt tiegħu. Imma il-viżti tiegħi għand Frans u Pawla ta l-imgħoddi iħalluli memorji sinjuri u memorabbli.
 
Kont inċempel lil France kif nasal Malta u niftiehem ġurnata meta nkun nista’ mmur narah. ‘Meta ġej s’hawn” kien jistaqsini…”ara qis li tibqa’ hawn u kull biċċa ħobż magħna ta…  eh bilħaqq għandi xi ħaġa xi nsemmek …

Il-mitħna ta Birkirkara

 

għidli x’jidhirlek”.

Dejjem apprezzajt id-diskors li kien jgħaddi bejnitna meta kont immur f’”Dar San Guzepp”, f’Birkirkara, fejn l-ewwel parti taż-żjara tiegħi għand il-budaj kienet tibda fil garaxx fejn kien jurini l-istawi u l- pitturi li jkun għadu kif lesta, waqt li jsemmalli l- aħħar xogħol li jkun għamel fuq is-CD player li kellu fil garaxx. Meta kienet tajtilna Pawla mbgħad konna nidhlu ġewwa fil-karma tal-ikel fejn Frans jibda jiċċajta u drabi oħra jitkellem bl-akbar serjetà fuq suġġetti li kien jemmen bihom bil-qawwi.

Pawla  kienet  dejjem  issajjar  xi  ħaġa tradizzjonali Maltija  li  kienet  tkun taf li jien ma tantx niekol bħala l-Awstralja. Ma nistax nenfasizza biżżejjed hawnhekk l-ospitalità u l-ħbiberija li dejjem sibt għand Frans u Pawla.
 
Sa tlett snin ilu jien u Frans konna mmorru nimxu lejn

il-kampanja fl-inħawi ta Birkirkara l-antika, il-ġonna ta Sant Anton Sant Anton u anki konna nżuru l-knejjes fl-inħawi, għax Frans kien bniedem li baqa jgħożż it-tradizzjonijiet Maltin speċjalment dawk reliġjużi, imma ma jfissirx li ma kienx jagħmel mistoqsijiet fuq il-filosofija reliġjuża għax kien bniedem studjuż u kemm il-darba kien jikkwota passaġġi mil-vanġelu jew xi kitba ta' Santu Wistin jew mill-bibbja.
 
Qatt ma’ ninsa l-Frans jagħtini id-direzzjonijiet biex nasal Birkirkara, billi jien kont nivvjaġġa bil-karrozza tal- linja… “ara aqbad dil-karrozza li tibqa’ tila għan Naxxar… għidlu jwaqqfek fejn il-mitħna ta' Birkirkara….   Jien   ikun   nistenna   fl-istejġ”.   Kont nammira li bniedem tal-poplarita u ħila tiegħu kien tant ġeneruż u jieħu ħsieb …u meta kont nasal kont insibu jistennini fl-istejġ tal-karozza… avolja kont drajt ir-rotta sew u ma kienx hemm bżonn joqgħod jistennini, imma kif jgħidu fl-għana ‘dik kienet il massma ta’ Frans ‘il-budaj’ … kien bniedem li jieħu ħsiebek’.
 

Meta mort inżuru, kif wasalt Malta, din id-darba, bħas-soltu sibtu jistennini fix-xemx taħraq fix-xelter tal-karrozza tal-linja. U kont drajtu li meta kont nerġa lura d-dar kien jimxi miegħi sa’ l-istess bus xelter sakemm tiġi l-karozza tal-belt.
 
Ħaġa li kienet tiskantani li biex il-Budaj jimxi dik il- mixja qasira kien ġieli jwaqqfuh numru kbir ta nies biex jagħtuh prosit fuq l-aħħar dehra tiegħu fuq it- televizzjoni jew il-poeżija li għamel fuq ir-radju jew l- aħħar CD li kien ħareġ li din id-darba kienet “TILA” li kellha tkun l-aħħar Tila kellu jpitter…
 
Frans Baldacchino ‘il-budaj’ issa ħalla din id-dinja, imma il-kontribuzzjoni artistika tiegħu tibqa’ wirt prezzjuż għal din il-ġenerazzjoni u dik li għad tiġi warajna.

 

Manuel Casha u Frans Baldacchino l-Budaj fil-ġnien ta' San Anton

Email address: manniec@optusnet.com.au

Top - Fuq        Back - Lura