Gammari Spiteri "Amletu"
1907 - 1962

kitba ta' Joe Julian Farrugia
It-TORCA - Il-Hadd, 2nd February 2003

L-incidenti fuq il-post tax-xoghol ma humiex xi haga ta’ llum biss. U meta x-xoghol ikun minnu nnifsu ta’ natura perikoluza, aktar dan ikun possibbli. U ma’ l-incident li se nsemmi llum, mhux biss kien intilef ragel tal-familja, izda ntilef ukoll ghannej prim fl-aqwa tal-karriera tieghu. Gammarì Spiteri maghruf bhala Amletu kien tilef hajtu fuq il-lant tax-xoghol ta’ bennej li kien. Il-mewt tieghu hasdet lil kulhadd u d-difna tieghu kienet partikolari wkoll kif se naraw aktar ’il quddiem.

Gammarì Spiteri twieled f’Hal-Qormi nhar it-3 ta’ Dicembru 1907. Il-genituri tieghu, Karmenu u Katerina mwielda Cutajar it-tnejn minn Hal Qormi, kellhom b’kollox 24 ulied li minnhom ghexu biss disgha u Gammarì kien it-tieni wiehed.

Il-familja Spiteri kienet maghrufa bhala Tal-Gerrej minhabba li n-nannu ta’ Gammarì kien ihobb jigri fit-toroq ta’ Hal-Qormi biz-ziemel tieghu. Gammarì kien imur l-Iskola Primarja ta’ Hal-Qormi. Xoghlu kien fil-bini. Kien jahdem ta’ bennej ghal rasu u bena hafna binjiet, fosthom kellu sehem anke fil-pedamenti tal-Knisja Parrokkjali ta’ San Bastjan f’Hal-Qormi.

Hemm zewg verzjonijiet kif Gammarì gie mlaqqam bhala Amletu. Hemm min jghid li darba, meta kien zghir, kien ha sehem fid-dramm ta’ Shakespeare fil-parti ta’ Hamlet u l-laqam gie minn hemm. Hemm ukoll min jghid, izda, li darba Gammarì kien qieghed jahdem ghand it-Tabib Federik li semghu jghanni waqt ix-xoghol u laqqmu hekk.

Gammarì kien ghannej maghruf u kien imur jghanni kullimkien. Kien jghanni f’hafna hwienet Qriema kif ukoll ghand Karmni ta’ Wistin fil-Marsa kif ukoll ghand Karmnu Darmanin f’Haz-Zabbar, hu Salvu r-Rugel, ghannej iehor li kien habib tal-qalb ta’ Gammarì u kienu jingiebu hafna. Kien jghanni wkoll fuq ir-Rediffusion u l-bicca l-kbira meta kienu jghidulu biex jaghmel prova, biex jippruvaw is-sound, kien ihobb jghanni din li gejja:
 

Amletu kien jghanni hafna specjalment spirtu pront, ghalkemm ma tantx kien ghannej tal-botta u risposta. Kien jghanni b’mod pulit u kien ihobb iqabbel billi juza hafna idjomi u proverbji tradizzjonali Maltin.
 

Gammarì kellu vuci partikolari hafna. Kellu lehnu sabih u kien jghanni f’nota gholja. Lehnu tant kien bellezza li gieli kienu jqabbluhulu ma’ dak ta’ sirena. Kien ihobb jghanni b’kisra f’lehnu f’nofs il-versi u t-taqbila kien ikaxkarha, xi haga li kien maghruf sew ghaliha.
 

Bhal hafna ghannejja, kien jiehu sehem ukoll fix-xalati maghrufin ghall-ghana bhalma huma l-Imnarja fil-Buskett, San Girgor f’Marsaxlokk, il-Vitorja fil-Mellieha, Hadd in-Nies f’Haz-Zabbar u x-Xghajra nhar Lapsi. Dan naturalment minbarra l-Qajjenza kull nhar ta’ Hadd wara nofsinhar fil-jiem tas-sajf.
 

Gammarì kien bniedem li jhobb isajjar hafna, specjalment ikel li jahraq, bil-bzar ahmar. Kien isajjar id-dar ghall-familja jew anke f’xi hanut fejn kien imur jghanni. L-aktar li kien isajjar kien il-gaxin. Din il-kelma hija wzata s-soltu meta nirreferu ghall-ikel li kien jifdal minn abbord il-vapuri Inglizi, izda meta kienu jghidu li se jsajru l-gaxin, kienu jsajjru hafna tipi ta’ laham u jhalltuhom f’daqqa, b’xi zalza pikkanti.
 

Gammarì kien mizzewweg darbtejn u dejjem kien residenti f’Hal-Qormi. L-ewwel zwieg tieghu kien ma’ Maria Carmela mwielda Mamo minn Hal-Qormi wkoll u minn dak iz-zwieg kellhom zewgt ulied. Karmenu u Guzeppi. Wara l-mewt ta’ Maria Carmela, Gammarì kien izzewweg lil Angela mwielda Taliana minn Haz-Zebbug u kellhom sitt ulied li minnhom ghexu erbgha, Gorg, Phyliss, Emma u Marthese. Hadd minn ulied Gammarì ma hareg ghannej bhalu. Hawn ta’ min jghid li minhabba li Angela kienet digà mizzewga qabel, uliedha mill-ewwel zwieg kienu jghixu wkoll mal-familja ta’ Gammarì. Dawn kienu Carmen, Joe, Freddie u Regin.

Kull nhar ta’ Hadd filghodu, minhabba li fuq ir-Rediffusion kien ikun hemm l-ghana, fid-dar kulhadd kien ikun irid jiskot biex Gammarì jkun jista’ jisma’ dak il-programm, anke meta ma kienx ikun qieghed jghanni hu.

Bhala karattru, Gammarì kien bniedem kwiet, cajtier u ferriehi. Kien pacenzjuz hafna, ghalkemm kollox ghandu l-limitu tieghu. Huwa kien qalbu tajba hafna u ma kienx jiddejjaq jghin fejn ikun hemm bzonn. Kien ihobb hafna jilbes il-kappell u meta kien ikun f’xi hanut, ix-xorb favorit tieghu kien ir-rum.

Bhala passatemp, Gammarì kien ihobb hafna jaqra l-gazzetta u kien attivist fil-Partit Laburista. Kien gieli wkoll idoqq il-kitarra u ma tantx kien dilettant ta’ l-isport, ghalkemm kien ihobb jara z-zwiemel.

Kien dilettant hafna, izda, tal-festa ta’ San Gorg f’Hal-Qormi u qatt ma kien jiddejjaq imur jghin meta kien ikun hemm bzonn xi xoghol, anke tal-bini, fil-knisja. Kien jiehu sehem ukoll regolari fil-purcissjoni tal-Gimgha l-Kbira, daqqa kien jerfa’ xi bandalora u daqqa f’xi vara. Kien ihobb hafna jisma’ l-marci, kemm dawk brijuzi kif ukoll funebri.

Gammarì Spiteri maghruf bhala Amletu kellu jiltaqa’ mad-destin meta darba kien qieghed jahdem f’post ta’ wiehed maghruf bhala l-Fox. Dan is-sid kien ilu jigri hafna warajh biex ifittex jahdimlu. Meta mar fuq il-lant, Gammarì kien qieghed jaghmel xi xoghol fuq bdil ta’ parti minn saqaf. Wara li rama xi armar biex ikun jista’ jahdem fuqu, tela’ fuq is-saqaf izda dan ceda bih. Huwa gie fuq travu tal-hadid u ntradam taht kollox. Mieghu kien qieghed jahdem ukoll huh Zeppi li wara li ghenu, mar jaghti l-bxara hazina lil familtu.

Gammarì ttiehed l-isptar u miet jumejn u nofs wara, nhar it-3 ta’ Gunju 1962. Minhabba t-twemmin politiku tieghu fi zmien l-eqqel tal-glieda politiko religjuza, Gammarì ndifen fil-mizbla.

Neputih, Lino Spiteri, kien kiteb il-grajja tal-mewta ta’ Gammarì fil-ktieb tieghu Rivoluzzjoni in Do Minore. Il-mewta tal-karattru principali tal-ktieb hija ezatt kif miet Amletu.

F’rahal twelidu, Hal Qormi, ssemmiet triq ghalih biex jibqa’ miftakar bhala ghannej, haddiem li safa vittma tax-xoghol, u bniedem li bata anke f’mewtu minhabba t-twemmin tieghu.