|
 NIFTAKAR
li flit iktar minn tliet snin ilu, ġie f'idejja
artiklu bl-Ingliż miktub minn żewġ barranin u
ppubblikat fl-1977. Bejn l-1971 u 1-1973, J.K.
Partridge u Frank Jeal ġew Malta tliet darbiet. Ftit
tas-snin wara, ippubblikaw fl-Ingilterra artiklu li
kien jiġbor fih l-aħjar tagħrif li qatt kellha Malta
sa dak iż-żmien fuq strument tradizzjonali Malti
msejjaħ IŻ-ŻAQQ. L-artiklu semmewh "The Maltese Żaqq"
u kien ippubblikat fil-Galpin Society Journal.
Fl-aħħar ta' l-artiklu, dawn iż-żewg studjużi
lmentaw li dan l-istrument kien wasal biex jinqered
għal kollox minn Malta u li probabbli l-kitba
tagħhom kienet se sservi bħal speċi ta' lapida fuq
il-qabar tiegħu. "Il-Maltin", qalu dawn il-kittieba,
"b'xi eċċezzjonijiet żgħar, ma juru l-ebda nteress
fil-kultura folkloristika tagħhom u kull attentat
artifiċjali li jista' jsir biex jerġa' jqajjem dil-kultura
ma tantx jidher li hemm cans li jirnexxi. Hi haġa
ta' swied il-qalb, li f'pajjiż fejn hemm saħansitra
baned ta' l-iscouts li jdoqqu tajjeb ħafna iż-żaqq
Skoċċiża (Scottish bagpipe), ħadd ma sab post biex
jippreserva u jiżviluppa ż-żaqq ta' pajjiżu stess."
Terġa' tinstema' ż-żaqq
 Wara
aktar minn 20 sena qed ikollna ċ-ċans li nerġgħu
nisimgħu jidwu f'widnejna mhux biss iż-żaqq, imma
wkoll strumenti tradizzjonali Maltin oħra bħal
m'huma iż-żummara, iż-żafżafa it-tanbur u l-flejguta.
Indħalna għal dil-biċċa xogħol tliet żgħażagħ -
Ruben Zahra, Steve Borg u Andrew Alamango, u jien,
Ġużi Gatt, li issa m`għadnix daqshekk żagħżugħ.
B'xorti tajba kien għad fadal bniedem wieħed f'Malta
li kien għadu jaf kif issir iż-żaqq u jaf idoqqha,
ċertu Toni Cachia "il-Ħammarun" Naxxari, u qalli u
urieni kulma kien jaf fuq dan l-istrument Malti.
Iż-żaqq hi speċi ta' ċirimella, magħmula minn gild
ta' gidi jew għoġol. Il-gidi jew l-għoġol irid
jinstelaħ f'biċċa waħda. Din mhix xi haġa ħafifa.
L-għadam u l-laħam kollu jrid jinħareġ minn go
l-għonq, u jekk tolqot il-ġild ħażin u ttaqqbu,
titilfu u ma jibqax tajjeb biex tagħmel żaqq. Wara
li torbot sew il-toqob kollha naturali li jkun fih -
ngħidu aħna fis-saqajn, l-idejn, il-warrani u
l-bqija, il-gild misluħ jiġi qisu borża. Jekk tonfoħ
fiha, dil-borża tintefaħ u timtela bl-arja.
Il-parti li ddoqq trid issir mil-qasab u jgħiduha s-saqqafa.
Is-saqqafa hi magħmula minn kannol ta' qasba ħoxna,
l-eħxen li tista' ssib, u li tissejjah il-qxejra.
Ġol-qxejra jidħlu żewġ qasbiet oħra li kull waħda
minnhom tissejjah qima. Kull qima jkollha l-irfis,
li jkunu toqob li inti tista' tirfes b'subgħajk ta'
jdejk biex tibdel il-ħoss li joħroġ mill-istrument,
l-istess bħalma tagħmel meta tkun qed iddoqq, ngħidu
aħna, il-klarinett. Il-ħoss joħroġ minn żewġ bdiebet,
li jkunu mdaħħla, wieħed kull wieħed, fiż-żewg
qwiemi. Il-bedbut hu magħmul minn qasba ħxuna ta'
sigarett li tkun imxaqqa b'mod li meta tonfoħ fuqha
din tagħmel il-ħoss; ħoss li hu tipiku taż-żaqq
Maltija. Is-saqqafa tidhol go l-għonq tal-gild tal-gidi
jew għoġol, u d-daqqaq jimla l-gild bl-arja minn
imnifsejh. L-arja toħroġ mis-saqqafa u din tibda
ddoqq. F'tarf is-saqqafa jeħel qarn ta' barri jew
gendus. Dan jgħin biex il-ħoss taż-żaqq jitqawwa u
jidwi aktar.
U ż-żummara
 Mill-istess
partijiet tas-saqqafa taż-żaqq tista' toħroġ
strument ieħor: bedbut imdaħħal go qima jiġi
strument li jgħidulu żummara. Dan jagħmel ħoss
jixbah liż-żaqq imma jindaqq ġol-ħalq. Jien indtħalt
għall-biċċa xogħol li nerġa' nibni żaqq u żummara (u
għal waħda tnejn, tlieta) b'mod li l-istrumenti
jkollhom qies fiss li jista' jiġi rripetut minn
strument għall-ieħor. Dan biex strumenti differenti
jdoqqu l-istess skala mużikali u jaqblu flimkien.
B'dal-ħsieb f'rasi, xi partijiet ġew mfassla sabiex
jinħadmu fl-injam bit-torn, u l-qwiemi saru minn
pajpijiet tar-ram, bl-irfis fihom jittaqqab skond
il-qies.
Sadattant xtaqna nżidu aktar strumenti. Iż-żafżafa
konna nafu kif issir, imma biex għamilniha, minflok
użajna xi patalott taż-żebgħa kif qed isir dan
l-aħħar, jien iddisinjajt kabar (speċi ta' vażun)
tal-fuħħar. Dan inħadem miċ-ċeramista Girbi Martin
Buhagiar. Il-kabar urejnieh lil Ewgenju Portelli
mill-Għarb, ta' Għawdex, li malajr sabilna qasba
tajba u rabathielna mal-ġild biex għamlilna żafżafa
sabiħa. Charles Busuttil, tal-"Band Aid Supplies",
minn Ħaz-Żabbar, dawrilna żewġ deffijiet, jew ċrieki
ta' l-injam, biex għamlilna żewġ tnabar sbieħ.
Tanbur ieħor sar minn Ivan Bajada, li jiġi bin Ġanni
Bajada minn Ħal Qormi. Dan Ġanni Bajada kien
selħilna l-ġild tal-gidi biex minnu nagħmlu żaqq.
Biex inbaqtu l-firxa ta' strumenti tradizzjonali
kien jonqos il-flejguta. Din ukoll issir mill-qasab
u m'hi xejn ħlief suffara (tixbah lis-suffara
tal-pluvieri) twila, u li jkollha l-irfis biex tkun
tista' tikser in-noti u ddoqq. Il-flejguta għamiltha
jien ukoll, għalkemm ikolli nammetti li għadni
m'inix kuntent biha u nixtieq nara waħda daqsxejn
qadima. Min jaf b'xi waħda u jixtieq jgħinni jista'
jiktebli fuq l-indirizz ta' ETNIKA, li jidher hawn
taħt.
Mużika ġdida Maltija
Issa kien jonqos li l-istrumenti jibdew idoqqu. Għal
bil-biċċa xogħol indaħal Ruben Zahra, il-kompożitur
żagħżugħ, li qabel ma ggradwa fil-mużika kien
student ta' l-magħruf Ennio Morricone. Ruben xtaq
iżewwaq id-daqq ta' l-istrumenti ta' dari mal-mużika
ta' strumenti moderni biex joħloq mużika ġdida u
oriġinali, imma li jkollha bixra Maltija. Il-mużika
ta' Ruben Zahra, li hi taħlita ta' jazz, mużika
klassika u mużiki tradizzjonali, indaqqet f'kunċert
li sar l-Università bħala parti mill-festival
Evenings on Campus. F'dal kunċert, li għalih kien
hemm folla rekord, minbarra ż-żaqq, iż-żummara,
it-tanbur, iż-żafżafa u l-flejguta, indaqq ukoll
il-flawt, il-klarinett, il-vjolin, il-kitarra,
il-pjanu, l-argunett, it-tuba, u d-drums. F'dil-biċċa
xogħol iebsa li għandu, Ruben sab l-għajnuna
importanti ta' tnejn min-nies oħra:
Edmond Jackson, daqqaq taċ-ċirimella skoċċiża li
huwa mil-Marsa, u mexxej ta' grupp ta' mużiċisti bl-isem
ta' "Jackson Pipe Band", indaħal b'ruħu u b'ġismu
biex idoqq iż-żaqq Maltija, u l-għajnuna u
l-esperjenza tiegħu kienu indispensabbli biex dal-proġett
ikollu cans jirnexxi. Minkejja li ismu barrani,
Edmond huwa Malti minn rasu sa għarqubu.
Partituti antik
 Għajnuna
kbira oħra ġiet minn Steve Borg li, bħal Ruben, huwa
minn Wied il-Għajn. Steve irnexxielu jidentifika
waqt riċerka, fir-'Rare Books Collection' tal-Kings
College University ta' Londra, dokument antik maħruġ
minn ċertu Edward Jones, għalliem ta' l-arpa,
fl-1807. Id-dokument jiġbor fih, minbarra mużika
tradizzjonali min-Norveġja u mill-Italja, sittax il-melodija
popolari Maltija li kienu jindaqqu f'Malta lejn
tmiem is-seklu 18, jiġifieri fi żmien il-Kavallieri.
Fosthom hemm il-Parata ta' l-Karnival, li hija
differenti minn dik li nafu biha llum. Skond l-awtur
ta' dan ix-xogħol, dawn il-melodiji popolari kienu
jindaqqu "fi żmien il-karnival u festi popolari
oħra". Jidher li dan id-dokument li rriċerka Steve
Borg ma kienx magħruf f'Malta sa issa u li dawn huma
l-eqdem partituri ta' mużika folk Maltija.
Ruben Zahra se juża xi wħud minn dawn il-melodiji
Maltin li ilhom ma' jinstemgħu f'Malta il-mijiet tas-snin,
u se jibni madwarhom il-mużika oriġinali tiegħu.
B'hekk il-"Parata", li kienet intesiet mill-memorja
kollettiva tal-Maltin, issa reġgħet sabet għożża
fostna l-Maltin. U għożża bil-kbir, jekk għandna
ngħidu!
It-tama tagħna hi li d-daqq ta' l-istrumenti
tradizzjonali Maltin jerġa' jirxoxta u jieħu
l-hajja, mhux biss mad-daqqaqa ta' ETNIKA iżda anki
ma' kull Malti jew Maltija li jixtieq jew tixtieq
tqajjem din il-mużika ħelwa ta' l-poplu tagħna, li
għalkemm żgħir u umli għandu l-valuri u l-mertu
tiegħu. Andrew Alamango hu l-persuna inkarigat li
jorganizza programmi li jwasslu l-mużika
tradizzjonali Maltija kemm lit-turisti, permezz ta'
skemi maħsuba apposta għalihom, u kemm lill-Maltin,
biex id-daqq taż-żaqq u ż-żummara jerġa' jsir
familjari fostna bħal ma kien dari. Diġa jidher li
hemm numru sabiħ ta' lokali nteressati f'ETNIKA u
f'dak li qed nagħmlu.
Ittellgħet ukoll wirja ta' strumenti tradizzjonali
Maltin ġewwa l-Università, u l-pubbliku seta jikseb
wkoll is-CD, msejjħa NAFRA bil-mużika tal-kunċert li
tella' l-Università nhar it-Tlieta, 29 t'Awissu,
2000, u li ġie miġbud mil-kameras tal-istazzjon
nazzjonali l-PBS. Sadanitant l-wirja ta'
l-istrumenti tradizzjonali Maltin ser tibda ddur
mal-gżejjer tagħna, bit-tielet wirja (wara
l-Università' ta' Malta u t-Tijatru Manoel fil-belt
Valletta), tkun fil-każin tal-Madonna tal-Ġilju ta'
l-Imqabba mit-2 ta' Diċembru li ġej.
Aktar tagħrif fuq ETNIKA jista' jinkiseb mingħand:
mango99@hotmail.com jew billi tiktbu lil ETNIKA,
P.O. Box 90, Valletta CMR 01 MALTA.
|
